top of page

BİLİMİN, SANATIN VE ŞEFKATİN KESİŞTİĞİ YERDE BİR ÖMÜR

22 saat önce
17 dakikada okunur

Derslerine bir Claude Monet tablosuyla başlayan, depremde dağılmasın diye fakülte müzesinin kapısına kendi elleriyle kilit vurup anahtarını on bir yıl cebinde taşıyan, ormanda iki küçük oğluyla zehirli mantarların izini süren ve odasındaki yüzlerce kaplumbağanın arasında her öğrencisini kendi evladı gibi ağırlayan bir bilim insanı… Kırk yılı aşan akademik yolculuğunda bilimi kuru bir ezber olmaktan çıkarıp yaşama sevincine dönüştüren Prof. Dr. Afife Mat’ın hikayesi...


İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesinin kapısından içeri adım attığınızda, girişin sağında ve solunda sizi antik çağın ünlü Anazarbalı (Kozan) hekimi Dioskorides’in De Materia Medica eserinden sahnelerin yer aldığı iki büyük pano karşılar. Dekanlığın “Fakültenin girişine ne yaptıralım?” sorusuna hiç düşünmeden “Elbette Materia Medica!” yanıtını vererek o panoların oraya asılmasını sağlayan kişi de; çalışma masasının üzerinde Dioskorides’in memleketi Kozan’da verdiği bir 14 Mayıs konferansından hatıra kalan Dioskorides heykelciğini saklayan da; biraz sonra amfide başlayacak dersin kürsüsündeki hoca da aynı isimdir. Hatta 2009 yılında Viyana’da düzenlenen Uluslararası Eczacılık Tarihi Kongresi’nde, M.S. 512 yılında İstanbul’da resimlenmiş olan o meşhur De Materia Medica nüshasını görmek için meslektaşlarıyla büyük bir heyecanla Viyana Milli Kütüphanesi’ne koşmuş; kütüphanede önlerine konulan dev eserin içinden kendi doktora konusu olan Papaver (Haşhaş) sayfasını bulup çocuksu bir sevinçle poz vermiştir. O an ellerinde tuttukları kitabın 1500 yıllık orijinal nüsha olduğunu sanıp sevinçten havalara uçtuklarını, meğer orijinalinin kırk kilit altında saklandığını ve kendilerine tıpkıbasımının gösterildiğini ise yıllar sonra gülerek anlatacaktır.


Amfide projeksiyon cihazı çalıştığında, öğrencilerin karşısına karmaşık kimyasal formüller ya da Latince bitki familyaları çıkmaz önce. Ekranda Claude Monet’nin Fransa’nın Giverny köyündeki o meşhur nilüferli bahçesinden bir tablo ya da hocanın dört farklı mevsimde ziyaret ettiği o bahçede kendi objektifinden çıkmış taptaze bir çiçek fotoğrafı belirir. Dersini bir sanat eseriyle açıp yine bir çiçekle kapatan bu isim, Prof. Dr. Afife Mat’tan başkası değildir.


Fakültenin tarihi koridorlarında yürüyüp de onun odasının kapısını çalan herkes, içeride bambaşka bir dünyayla karşılaşır: Rafları dolduran yüzlerce küçük kaplumbağa ve mantar figürü, tavana kadar yükselen kitaplar ve başını kağıtların arasından kaldırıp size sanki yıllardır yolunu gözlediği bir evladı gelmiş gibi sıcacık gülümseyen bir ses.


Prof. Dr. Afife Mat, farmakognozi alanındaki çalışmaları ve eczacılık tarihine verdiği emekle mesleğimize önemli katkılarda bulundu. Türk Eczacılık Tarihi Müzesi’nin koleksiyonunu 1999 depreminden sonra korumaya alması ve müzeyi yeniden düzenlemesi, bu emeğin en somut örneklerinden biri. Fakülte yıllarımızda hocalarımızla, hatta asistanlarımızla konuşmak bizim için pek kolay değildi. Derste ya da laboratuvarda bir soru sormaya çekinir, sorduğumuzda da çoğu zaman yanıt alamazdık. Afife Hocamızın güler yüzü, gülen gözleri ve sevgi dolu yaklaşımı bizlere o yıllarda ışık verdi. Onun yanında rahatça soru sorabilir, bizi dinleyeceğini bilirdik. Yardıma ihtiyaç duyduğumuzda bize zaman ayırır, elinden gelen desteği verirdi. Öğrencilerine duyduğu sevgiyi bize her fırsatta hissettirdiği, merakımızı ciddiye aldığı ve soru sormaya cesaret verdiği için kendisine gönülden teşekkür ediyorum. Aradan yıllar geçti. Bugün de Afife Hocamız ne zaman kendisine danışsak bizi aynı içtenlikle dinliyor, yeni bir adım atmak istediğimizde bizi cesaretlendiriyor ve önümüzü açıyor. Fakülte sıralarından bugüne uzanan anlayışı , desteği ve sevgisi çok kıymetli. Sevgili Hocam, her zaman yanımızda olduğunuz için size gönülden teşekkür ederim. Sizi çok seviyorum. İyi ki varsınız! Ecz. Sevil Ağalar 

Kimi onu Türkiye’nin zehirli bitkilerini ve mantarlarını tek tek kayıt altına alıp acil servislerdeki hekimlere hayat kurtaran tedavi protokollerini ulaştıran araştırmacı olarak tanır. Kimi, 1803’te kurulan Fransız Milli Eczacılık Akademisi’ne Türkiye’den seçilen tek kadın bilim insanı olarak… Kimi ise yaz tatillerinde plaj şemsiyesinin altında bile kucağında kitaplarla yaşayan, çikolatanın ve yılan sembolünün tarihini yazan bir kültür elçisi olarak. Ama yolu onun sınıfından geçen binlerce eczacı için o, bütün akademik unvanların ötesinde tek bir kelimedir: “Bizim Hocamız.”


Bu hikaye, yalnızca kırk üç yıllık bir kürsü hayatının ya da uluslararası madalyaların hikayesi değil. Bu hikaye; doğaya, sanata ve insana duyulan saf bir tutkunun hikayesi.


Çırağan’ın Çınarları, Kalpli Önlükler ve Sœur Myriam’ın Pikabı


Hikaye, Osmanlı-Rus Savaşı yıllarında Kafkasya’dan gelip Karadeniz kıyısına, Fatsa’ya yerleşen Çerkez kökenli bir ailenin, kızları henüz iki yaşındayken İstanbul’a göç etmesiyle başlıyor. Henüz Çırağan Sarayı’nın harabe halinde olduğu, Dolmabahçe’den Ortaköy’e uzanan o asırlık ağaçlıklı yoldan tramvayların geçtiği, Yıldız Parkı’nın girişinde atlı polislerin nöbet tuttuğu yılların İstanbul’u…


Çocukluğu önce Beşiktaş’ta o çınarlı yolu gören bir apartman dairesinde, ilkokul dördüncü sınıftan itibaren ise o dönemin en nezih, bahçeli semtlerinden biri olan Fatih’te geçti. Anne ve babasıyla birlikte daha çocuk yaşta tiyatro salonlarının müdavimi oldu; döneminin usta tiyatrocularını sahnede izleyerek büyüdü. Evde kendisinden sekiz ve on üç yaş büyük iki ağabeyi vardı. Özellikle 68 kuşağının genç bir eczacılık öğrencisi olan küçük ağabeyi, onun hayatındaki ilk görünmez pusulaydı.


Ağabeyinin ve arkadaşlarının üniversite yıllarını hayranlıkla izliyordu. Türkiye’de 14 Mayıs Eczacılık Günü’nün ilk kez kutlanmasını sağlayan Ecz. Azmi Kerman ve ağabeyinin yakın arkadaşı Ecz. Şerif Boyacı başta olmak üzere, beyaz laboratuvar önlüklerinin üzerine kırmızı kalpler boyayarak Spor ve Sergi Sarayı’nda ilk Eczacılık Festivali’ni düzenleyenler, ağabeyi ve onun 1968 mezunu arkadaşlarıydı. Daha ilkokulu bitirirken, Beşiktaş’taki komşu kızlarının lacivert okul formalarına özendiğini fark edip eline bir test kitabı tutuşturan da, onu 1856’da kurulmuş köklü Notre Dame de Sion Fransız Kız Lisesi’nin giriş sınavına yazdıran da yine o ağabey olacaktı.


Notre Dame de Sion, iki yıllık yoğun hazırlık sınıfıyla ona yalnızca ana dili gibi konuşacağı kusursuz bir Fransızca ve sarsılmaz bir çalışma disiplini kazandırmadı; dünyaya estetik bir gözle bakmayı ve o sıkı disiplinin içinde hayatın tadını çıkarmayı da öğretti. Okul çıkışlarında arkadaşlarıyla çok sevdiği rokoko’yu yemeye gidiyor; öğle tatillerinde ise okulda kalan öğrencilerle etrafına toplandıkları sınıf rahibesi Sœur Myriam’ın pikaba koyduğu 33’lük plaklardan bütün bir kış boyunca Beethoven, Mozart ve Çaykovski’nin eserlerini hikayeleriyle dinliyordu. Bilimin ve sanatın birbirini besleyen iki nehir olduğunu daha ortaokul sıralarında sezmişti; o yıllarda kalbine yerleşen Fransız kültürü ve Édith Piaf şarkılarına duyduğu hayranlık, ömrü boyunca onun en zarif eşlikçilerinden biri olacaktı.


Sınıfın değişmez matematik birincisiydi; elinden fotoğraf makinesi düşmeyen, derslerden gezilere kadar her anı belgeleyen okul fotoğrafçısıydı. Hazırlık sınıfından başlayarak bütün lise hayatı boyunca sınıfa “Bu yıl Prix d’honneur (Onur Ödülü) kime verilsin?” diye sorulduğunda, arkadaşları tarafından en çok sevilen ve en aktif öğrenci olarak sandıktan tek bir isim çıkıyordu: Afife Öztekin. Çünkü o, rekabet etmek yerine paylaşan, etrafını gülümsemesiyle birleştiren kişiydi.


Eczacılık mesleğinin temeli olan Farmakognozi dersinin tüm dünyada tanınan saygın hocası çok sevgili Afife Mat, bilimi akılcı ve sevgiyle anlatma dilinize hayranlığım, öğrenciniz olduğum 30 yılı aşkın süredir devam etmekte. Üniversite dönemimde öğretmenim olmanızla kazandığım her bilgi benim mesleki kazanımlarımın temeli oldu. Sevgi dolu, güzel kişiliğiniz, içten gülüşünüzle hayatıma çok kıymetli anılar kattınız.  Öğrencilik yıllarımda söylediğim “Afife Hocam bir tanedir!” sözünü bugün de aynı içtenlikle söylemekteyim. Bu söz, bilginize duyduğum hayranlık yanında size duyduğum sevgimin de güçlü ifadesidir. Bundan yaklaşık 18 yıl önce, mesleki gelişimimde nasıl bir yol izlemem gerektiğini düşündüğüm bir dönemde, “Afife Hocamı aramalıyım” diyerek size ulaşmıştım. Beni İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’ne, okulumuza davet etmiştiniz; neler yapabileceğimi, hangi yollarda ilerleyebileceğimi birlikte konuşmuştuk. O gün bana verdiğiniz cesaret ve duyduğunuz güven, yeni mesleki ufuklara yürümemin başlangıcı oldu. Böylece ikinci mesleki eğitim yolculuğum, sizin rehberliğiniz ve yüreklendirmenizle başladı. Bugün geriye dönüp baktığımda, hayatımın farklı dönemlerinde bile yanımda olduğunuzu görüyorum.  Size sevgim, saygım ve minnetim hep aynı içtenlikle devam edecek çok değerli Afife hocam... Ecz. Funda Figen Şirin Bal 

“Sınır Tanımayan Doktorlar” Hayalinden On Beş Günlük Matematik Öğrenciliğine


Liseyi bitirdiğinde kalbinde tek bir ideal vardı: Doktor olmak. Hem de sıradan bir doktor değil; komşularının tıp fakültesinde okuyan kızıyla biyoloji çalışan, mezun olunca Sınır Tanımayan Doktorlar’a katılıp Afrika’ya gitmeyi hayal edecek kadar idealist bir hekim! Lise yıllığında arkadaşları ona “Tıp eğitiminde başarılar” dilemişti.


Ancak önünde beklenmedik bir engel duruyordu: Lisede bütün fen ve matematik derslerini Fransızca okumuştu, Türkçe terimlerin hiçbirini bilmiyordu ve üniversite giriş sınavına yalnızca on beş gün vardı! Dershanelerin olmadığı o yıllarda, sınavdan önceki ilk haftayı önüne Türkçe fen ve matematik kitaplarını dizip bir dil dedektifi gibi kavramların Türkçesini keşfederek geçirdi. Kalan bir haftada da tek bir test kitabı çözerek sınava girdi. Tercih listesinin başına Tıp Fakültelerini, altına Eczacılık Fakültesini, en sonuna ise çok sevdiği Matematik Bölümü’nü yazmıştı.


Sonuçlar açıklandığında Fransa’da, mektup arkadaşının yanındaydı. Puanı ilk yerleştirmede Matematik Bölümü’nü tutmuştu. Kasım ayında üniversiteler açıldığında, taban puanların düşmesini beklerken kaydını yaptırdı ve tam on beş gün boyunca Matematik Bölümü derslerine devam etti! On beşinci günün sonunda yedek listeden puanı İstanbul Üniversitesi Eczacılık Fakültesi’ne yetince kaydını oraya aldı. Başlangıçta niyeti bir yıl okuyup seneye tekrar sınava girerek tıbba geçmekti. Fakat birinci sınıfın sonunda durup düşündü: İki yıl Fransızca hazırlık, bir yıl da Eczacılık derken tıbba geçerse üç yıl kaybedecekti; üstelik fakülteyi ve ağabeyiyle meslektaş olma fikrini çok sevmişti. “İyi ki de kalmışım” diyecekti yıllar sonra, “Bu kararımdan hayatım boyunca bir gün bile pişman olmadım.”


Della Sudda Kavanozlarının Fatih’ten Paris’e Uzanan Sırrı


İlk yaz tatilinde Fatih’te, ağabeylerinin arkadaşı Ecz. Şekip Öztürk’ün eczanesine staja başladı. O yaz yalnız çalışan Ecz. Şekip Öztürk’ün kolu kırılmıştı ve yardıma ihtiyacı vardı. Zorunlu staj süresi bitmesine rağmen eczaneyi bırakmadı; üç yıl boyunca yaz tatillerinde ve cumartesi günleri hep oradaydı. Ama bir gün bile bankoda ilaç satmadı; hep üst kattaki laboratuvara kapandı, o dönemki uyuz salgını için kilolarca majistral ilaç ve kükürtlü pomad hazırladı.



Orada, laboratuvar raflarında duran porselen kavanozlara ve mavi cam şişelere vuruldu. Bunlar, 19. yüzyılda Osmanlı eczacılığını uluslararası sergilerde temsil eden ünlü Della Sudda (Faik Paşa) ailesinin eczanesinden kalma tarihi kavanozlardı. O kavanozlardan birini alabilmek için Ecz. Şekip Öztürk’e öyle tatlı bir ısrarla dil döktü ki, sonunda bir tanesini hediye olarak aldı; geri kalanlar ise yıllar sonra Ecz. Şekip Öztürk’ün bağışlamasıyla fakülte müzesinin en paha biçilmez hazineleri arasına girecekti.


Üstelik Della Sudda kavanozlarıyla başlayan bu bağ, yıllar sonra sınırları aşan bir keşfe dönüşecekti: Dekan yardımcılığı döneminde, Paris Descartes Üniversitesi Eczacılık Fakültesi Müzesi’nde (Musée François Tillequin) 1855 ve 1867 Paris Sergileri’nden beri saklanan ancak 150 yıldır unutulmuş olan 84 kavanozluk Osmanlı tıbbi bitki koleksiyonunun yeniden gün yüzüne çıkarılmasına ve envanterinin hazırlanmasına da yine Prof. Dr. Afife Mat öncülük edecekti.


Prof. Dr. Turhan Baytop Mucizesi ve Gediz Murat Dağı’ndaki Gelincikler


Aslında üçüncü sınıfa geldiğinde Farmakognozi dersiyle arası hiç iyi değildi. Dersler kupkuru bir dille anlatılıyor, mikroskop başında toz ve yaprak incelemek öğrencilere bir eziyet gibi geliyordu. Kendi kendine “Şu dördüncü sınıfı da bir atlatayım, bir daha kapağını bile açmam!” diye söz vermişti.


Ta ki dördüncü sınıfın ilk dersine kadar. O gün amfinin kapısı açıldı ve kürsüye Prof. Dr. Turhan Baytop çıktı. Turhan Hoca konuşmaya başladığı anda, o sıkıcı ders bir anda Anadolu’nun dağlarında açan bitkilerin, şifalı moleküllerin ve doğanın binlerce yıllık bilgelik öyküsünün anlatıldığı büyüleyici bir evrene dönüştü. Adeta büyülenmişti. O gün, kendi hocalık hayatına da yön verecek en büyük sırrı öğrendi: Bir dersi sevdiren, onu anlatanın içindeki tutkuydu.


Daha mezun olmadan bir gün doğruca üst kata çıktı, Prof. Dr. Turhan Baytop’un odasının kapısını çaldı ve içeri girip tek bir soru sordu: “Hocam, nasıl asistan olunur?” Turhan Hoca koridordaki öğrenci dolabının başında ve İzmit’teki antibiyotik fabrikası gezisinde çalışkanlığını çoktan gözlemlediği bu genç öğrencisine şöyle bir baktı: “Hangi okuldan mezunsun?” “Notre Dame de Sion” “Gel, hemen alırım!”


Mezun olur olmaz Prof. Dr. Günay Sarıyar’ın yanında çalışmaya başladı. Kadrosunun açılması ve onaylanması dört ay sürecekti ama o, dört ay boyunca gönüllü olarak kadrolu bir asistan gibi çalıştı. Hatta daha kadroya bile atanmadan büyük ağabeyiyle birlikte Kütahya Gediz Murat Dağı’nın yolunu tuttu ve doktora tezi olan Papaver (Haşhaş ve Gelincik) türlerini kendi elleriyle topladı.


Prof. Dr. Turhan Baytop ile çalışmak, her günü yeni bir keşifle dolu bir okul gibiydi. Herbaryumda kurutulmuş lale örneklerinin kurutma kağıtlarını (preslerini) değiştirirken Turhan Hoca onu yardıma çağırır; kağıtları yenilerken her bir lale türünün hangi dağda yetiştiğini, nasıl bir öyküsü olduğunu tek tek anlatırdı. Hafta sonları okuduğu tarihi belgeleri Pazartesi sabahı büyük bir heyecanla asistanlarına aktarır, sözünü bitirince de gözlerinin içine bakıp “Şimdi sen bana yeni bir şey söyle bakalım!” diyerek onları araştırmaya ateşlerdi. 1986 yılında düzenlenen Bitkisel İlaç Hammaddeleri Toplantısı’ndan (BİHAT) sonra Bolvadin Afyon Alkaloitleri Fabrikası’nın haşhaş tarlasını bitlikte geziyorlardı.


Türkiye’de 1972 yılından beri haşhaş kapsülünün çizilerek afyon sakızı elde edilmesi kesin olarak yasaktı. Tarlada yanlarındaki kalabalık dağılıp yalnız kaldıkları bir anda, Turhan Hoca yavaşça ona döndü ve fısıldadı: “Etrafta kimse var mı, bir bak!” Etrafı kolaçan edip “Yok kimse hocam” deyince, Turhan Hoca cebinden çakısını çıkardı, haşhaş kapsülünü ustalıkla çizdi ve bembeyaz afyon sütü dışarı sızarken gülümseyerek talimatı verdi: “Çek şimdi fotoğrafını!” İşte Prof. Dr. Afife Mat’ın yıllarca derslerinde öğrencilerine gösterdiği o meşhur çizilmiş haşhaş kapsülü fotoğrafı, hocasıyla paylaştığı o tatlı bilimsel “suç ortaklığının” hatırasıydı.


Tam da asistanlığının ilk yılında hayat, onu çok ağır bir sınavla karşı karşıya bıraktı: Annesine ağır bir hastalık teşhisi konmuştu. Evin bütün sorumluluğu ve annesinin bakımı onun omuzlarındaydı.


Durumu öğrenen Turhan Hoca, onu karşısına alıp bir baba şefkatiyle, “Sen bundan sonra sadece annenle ilgilen, burayı hiç düşünme” dedi. Ama onun için laboratuvar bir yük değil, nefes aldığı bir sığınaktı. Annesine hiçbir şey hissettirmemek için evde ve okulda hep gülümsüyor, günde birkaç saatliğine fakülteye uğrayıp ilk alkaloitlerini izole ederek ayakta kalma gücü buluyordu. Onu koridorda her zamanki neşesiyle görenler, “Ne güzel, hayatta hiçbir derdin, tasan yok” diyorlardı. Oysa o gülümseme, dertsizlikten değil; kendi acısını başkalarına yük etmeyen zarif bir metanetten geliyordu.


Hassas Bir Terazi, İki Küçük Çocuk ve Ormandaki Mantar Avı


Doktorasını tamamladıktan sonra, önce üniversite kontenjanıyla, ardından kazandığı Fransız Hükümeti bursuyla Güney Paris Üniversitesi (Châtenay-Malabry) Eczacılık Fakültesi’nde doktora sonrası araştırmalar yaptı. İnternetin olmadığı o yıllarda Paris kütüphanelerine kapanarak hem alkaloit araştırmalarını derinleştirdi hem de hocası Prof. Dr. Turhan Baytop için Osmanlı eczacılık tarihinin Fransız arşivlerindeki kaynaklarını taradı.


Türkiye’ye döndükten kısa süre sonra, bir Kasım ayında kader, laboratuvardaki hassas bir terazi üzerinden ağlarını örecekti. Cerrahpaşa Tıp Fakültesinde Prof. Dr. Hasan Yazıcı ile birlikte Behçet hastalığı üzerinde çalışan genç dermatolog Dr. Cem Mat — ki kendisi daha önce Prof. Dr. Türkan Saylan ile birlikte İstanbul Lepra (Cüzzam) Hastanesi’ni kuran ekipteydi — hastaların sebum salgısını ölçmek için çok hassas bir terazi arıyordu. Tıp Fakültesinde bulunamayan o terazi, Eczacılık Fakültesinde vardı. Dekan Prof. Dr. Turhan Baytop, “Afife, bu çalışmayla sen ilgilen” diyerek onu görevlendirdi. O hassas terazinin başında başlayan ortak bilimsel çalışma birkaç ay sürdü; Kasım ayında birlikte ölçüm yapmaya başlayan iki genç bilim insanı, Haziran ayında evlendi! Hatta yıllar boyu kızının peşinde dağ bayır dolaşan babası, düğün günü “Artık bitki toplamaya gitmekten kurtuldum!” diyerek herkesi güldürecekti. Babasının devrettiği o görevi, otuz beş yıllık evlilikleri boyunca Afife Hoca’nın tırmanamadığı sarp kayalıklara tırmanıp bitki toplayan ve fotoğraflarını çeken eşi Prof. Dr. Cem Mat sevgiyle üstlenecekti.


Ardından dünyaya iki oğulları geldi: Okan ve Alper. İki çocuk annesi mükemmeliyetçi bir akademisyen olmak kolay değildi. Evde bilgisayar başında makale yazarken biri sırtına çıkıyor, diğeri masanın altında ayaklarının dibinde oyuncak arabalarını sürüyordu. Ama Afife Hoca, işiyle ailesini birbirinden ayırmak yerine ikisini birleştirmenin en doğal yolunu buldu: Bitki ve mantar toplamaya hep ailece gittiler. Hafta sonu yapılan arazi çalışmaları ailenin en keyifli doğa gezilerine dönüştü; eşi Cem Hoca da, iki oğlu Okan ve Alper de çok iyi birer bitki ve mantar toplayıcısı oldular.


Hem eşinin hem de çocuklarının bu yaşam tarzını büyük bir mutlulukla benimsemesi, onun en büyük gücüydü. 1990 sonbaharında İstanbul’da art arda ağır mantar zehirlenmeleri yaşandığında, Ekim ayında bir Pazar günü eşi, üç yaşındaki Okan ve bir yaşındaki Alper ile birlikte Belgrad Ormanı’na gittiler. Ormanda her yerden mantar fışkırmıştı. Ertesi gün fakülte herbaryumuna götürdüğü örneklerden birinin ölümcül Amanita phalloides (Köygöçüren mantarı) olduğunu Prof. Dr. Asuman Baytop teşhis edince, Baytop çiftiyle birlikte yeniden ormanın yolunu tuttular.


Okan ve Alper, daha okuma yazma öğrenmeden mantarların Latince adlarını öğrenerek büyüdü. Öyle ki, Okan daha dört yaşındayken İstanbul Üniversitesi kreşinde oyun hamurundan — hem de şapkası, halkası ve volvasıyla tıpkısının aynısı — bir Amanita phalloides yapmıştı; akşam onu kreşten almaya gittiğinde kapıda annesini “Anneciğim, Amanita phalloides yaptım!” diye karşılamıştı. Küçük oğlu Alper ise birinci sınıfa başladığında Amanita muscaria resmi çizmiş; öğretmenini çağırıp “Altına Amanita muscaria yazar mısınız?” demişti! Fakültede ise Okan, herbaryumda yanından ayrılmadığı Prof. Dr. Turhan Baytop’a “Turhan Dede” diyor, karnı acıktığında odasına dalıp “Turhan Dede, çikolatan var mı?” diyecek kadar kendini evinde hissediyordu.


Yıllar geçecek; büyük oğlu Okan Hollanda’ya yerleşip İzlanda seyahatinde gördüğü bir gelinciğin fotoğrafını “Anneciğim bak, burada senin Papaver’lerini buldum” diye gönderecekti. Küçük oğlu Alper ise önce mühendislik okuyacak, ardından karşısına geçip “Ben bu mesleği sevmiyorum; sevdiğim işi yapacağım, müzikle uğraşacağım!” diyecekti. Hayatı boyunca öğrencilerine “Sevdiğiniz işi yapın” diyen ve kendisi de ömrü boyunca hep sevdiği işi yapan Afife Hoca, oğlunun bu sözü karşısında hiç ses çıkaramayacak; Alper de annesinin ortaokulda Sœur Myriam’ın pikabından aldığı müzik tutkusunu ileriye taşıyarak ses mühendisliği yüksek lisansı ve müzikoloji doktorası yapan bir müzisyen olacaktı. Üstelik Belgrad Ormanı’nda başlayan o doğa tutkusu üçüncü kuşağa da taşınacak; Afife Hoca’nın mantarlarla ilgili bir kitap aldığı üç yaşındaki torunu — Alper’in oğlu — Maral da tıpkı babası gibi daha küçücük yaşta Amanita muscaria demeyi öğrenecekti.


Hayat Kurtaran Fotokopiler ve “Kale Kilit” ile Korunan Miras


90’lı yılların başında Türkiye’de hekimler mantar zehirlenmelerinin teşhis ve tedavisinde büyük bir kaynak sıkıntısı çekiyordu. Afife Hoca hemen yurtdışından kitaplar ve makaleler getirtti; her sonbaharda hastanelere giderek hekimlere seminerler verdi. Samatya Hastanesi’nde uygulanan ilk hemoperfüzyon ve silibinin tedavisi, onun kitaplardan fotokopi çekerek hekimlere ulaştırdığı protokollerle yapıldı ve sayısız hastanın hayatı kurtarıldı. 1998’de TÜBİTAK’ın davetiyle Türkiye’nin bu alandaki ilk başvuru kitabını yazdı; çeyrek asır sonra, Aralık 2025’te ise mikolog Jilber Barutçiyan ile birlikte bu mirası Makro Mantar Zehirlenmeleri kitabıyla güncelledi. Üstelik halk sağlığına olan duyarlılığı yalnızca mantarlarla sınırlı kalmadı: Aktarlarda açıkta ve internette denetimsizce satılan bitkisel ürünleri (zerdeçal, papatya, sarı kantaron) öğrencilerine tez konusu olarak inceletti. Açıkta satılan toz zerdeçallarda yoğun bakteri ürediğini laboratuvarda bizzat tespit edince, kendi mutfağında bile toz zerdeçal almayı bırakıp kök zerdeçalı kendi elleriyle rendelemeye başladı; Mayıs 2012’de internet üzerinden yapılan yanıltıcı bitkisel ürün reklamlarına karşı Türkiye’nin en kapsamlı bilimsel bildirilerinden birine öncülük etti. Onun bilim anlayışında “vefa”, en az araştırma kadar kutsaldı.


Hocası Prof. Dr. Turhan Baytop’un 1960 yılında kendi şahsi koleksiyonuyla bir odada kurduğu — ve 1962’de Topkapı Sarayı Müzesi Müdürü Hayrullah Örs’ün Hekimbaşı odasından malzemeler bağışladığı — Türk Eczacılık Tarihi Müzesi, 1999 Marmara Depremi’nden sonra fakülte binaları boşaltılınca ortada kalma tehlikesiyle karşılaştı. O sırada müzeyle ilgili hiçbir resmi görevi yoktu ama Afife Hoca, “Bunu benden başkası yapamazdı, kendimi sorumlu hissettim” diyerek kolları sıvadı. Bütün tarihi kavanozları, havanları ve belgeleri tek başına ambalajlayıp koliledi. Fakültenin taşındığı eski Osmanlı Arşivleri binasının girişinde kontrol panellerinin bulunduğu küçücük bir oda buldu; müzenin en paha biçilmez parçalarını o odaya yerleştirdi, kapısına bir Kale kilit taktırdı ve tek anahtarını on bir yıl boyunca kendi cebinde taşıdı.


2010 yılında tarihi Keçecizade Fuat Paşa Konağı’nın restorasyonu tamamlandığında, birinci sınıftan beri en yakın dostu olan Dekan Prof. Dr. Ahmet Araman’ın desteği (ve tarihi eczane dolaplarının restorasyonuna destek veren Selçuk Ecza Deposu’nun katkılarıyla) dekanlık katındaki iki büyük salonu müzeye ayırdılar. 2011’de müze yeniden ayağa kaldırılıp kapılarını açarken — ve ardından kendisinden sonrasını garantiye almak için Kültür ve Turizm Bakanlığı’na yapılan başvuru sonucunda 29 Ekim 2017’de “Türk Eczacılık Tarihi İhtisas Müzesi” onayı gelip 27 Şubat 2018’de resmi açılış töreni yapılırken — kesilen açılış kurdelesi alışılmışın aksine kırmızı değil, Afife Hoca’nın tutkusu olan mor renkteydi!


Onu tanıyan herkesin bildiği o mor renk tutkusu, on bir yıl boyunca gözü gibi koruduğu müzenin açılış kurdelesine bile imzasını atmıştı; üstelik 27 Şubat 2018’deki törende o mor kurdeleyi birlikte kestiği yeni Dekan Prof. Dr. Erdal Cevher, kendi yetiştirdiği eski öğrencisinden başkası değildi! Eczacılık Tarihi derslerini ve 2013’te kurduğu Eczacılık Tarihi ve Etik Anabilim Dalı başkanlığını da üstlenen Afife Hoca, Aralık 2024’te kendi imkânlarıyla yayımladığı Tarihin Tanığı: Türk Eczacılık Tarihi İhtisas Müzesi kitabıyla hocası Prof. Dr. Turhan Baytop’a olan vefa borcunu eksiksiz ödedi.


Pinpon Masasından Kürsüye: Öğrencilerinin Kalbindeki “Afife Anne”


Afife Hoca’yı fakültede efsaneleştiren şey yalnızca bilimsel otoritesi değil, öğrencileriyle kurduğu o benzersiz, hiyerarşiden uzak gönül bağıydı. Asistanlığa ilk başladığı yıllarda öğrencileriyle arasında neredeyse hiç yaş farkı yoktu; öğle tatillerinde onlarla fakültede pinpon oynar, akşam okuldan çıkınca birlikte Çınaraltı’na çay-kahve içmeye giderdi. Yıllar sonra o günleri anlatırken gülümseyerek şöyle diyecekti: “O zamanki öğrencilerimiz — ki şimdi hepsi birer profesör oldu — o günlerde kardeşlerim gibiydiler. Sonra büyüdüm, hoca oldum; bu kez öğrencilerim benim çocuklarım oldu. Evde kendi çocuklarımın gençlik sorunlarıyla uğraştığım için fakültedeki gençlerin dertlerini anlamak bana hiç zor gelmedi.”


Kürsüde hiçbir zaman ulaşılmaz, sert bir hoca maskesi takmadı. Müfredatta yer alıp da kendisinin pek sevmediği bir konuyu anlatması gerektiğinde, amfideki öğrencilerin gözlerinin içine bakıp: “Arkadaşlar, açıkçası ben bu konuyu hiç sevmiyorum ama müfredatta var ve öğrenmek zorundasınız; ne yapalım, anlatıyorum!” diyecek kadar içten ve doğaldı. Fakültede ilk kez açtığı Narkotik, Halüsinojenik, Zehirli Bitkiler ve Mantarlar seçmeli dersinde ise amfiler dolup taşıyordu. Dersin sonunda öğrencilerin korka çekine sorduğu o meşhur “Hocam, bu bitkileri yıllarca araştırdınız, hiç merak edip kullandınız mı?” sorusuna attığı kahkaha, kuşaktan kuşağa anlatılan bir fakülte anısına dönüştü: “Vallahi hiçbir zaman merak edip kullanmadım! Benim hayatta keyif aldığım o kadar çok güzel şey var ki, halüsinojenlerle keyif almaya hiç ihtiyacım yok!”


On yıl süren dekan yardımcılığı boyunca, daha önce “olay çıkar, tatsızlık olur” endişesiyle sosyal etkinlik yapmalarına izin verilmeyen öğrencilerin arkasında dağ gibi durdu. Çok sevdiği öğrencilerinden Ecz. Onur Dal bir gün odasına gelip “Hocam, fakültemizde bir Kariyer Günleri yapsak nasıl olur?” dediğinde gözleri parladı: “Ay ne kadar güzel bir fikir!” diyerek tüm sorumluluğu üstlendi. IUPSA International başta olmak üzere fakültedeki bütün öğrenci kulüplerinin danışmanlığını tek başına üzerine alarak fakültede öğrenci etkinliklerinin altın çağını başlattı.


İlk doktora öğrencisi Doç. Dr. Esra Eroğlu Özkan başta olmak üzere yetiştirdiği genç akademisyenlerle Türkiye’nin 80’i aşkın Hypericum (Kantaron) türü üzerine dünya çapında araştırmalar yürüttü; öğrencilerini her platformda gururla “Benim Hypericum Kraliçelerim” diye onurlandırdı. Bir öğrencisi bir yaz gecesi YouTube’da izlediği bir videoda onun 1995 yılında Koreli doktorları kendi evinde ağırladığı bir fotoğrafına rastlayıp heyecanla mesaj attığında, o saatte öğrencisine uzun uzun o akşam mutfağa girip kendi elleriyle hazırladığı yemeklerin hikayesini anlatacak kadar ulaşılabilirdi. Son bitirme tezi öğrencilerinden biriyle Türk Sinemasında ve Dizilerinde Eczacı İmajı’nı araştırdığında ise, mesleğin ekranda ne kadar yanlış tanıtıldığını görüp öğrencisiyle birlikte “Topluma gerçek eczacıyı anlatan bir belgesel yapmalıyız!” diyecek kadar gençlerle birlikte hayal kurmaya devam etti.




Kaplumbağalar, İlber Ortaylı Sürprizi ve Son Dersteki Vefa Halkası


2002 yılında vefatından hemen önce Prof. Dr. Turhan Baytop’un “osmanlı eczanelerinin vitrininde yer alan, sağlık ve uzun yaşam simgesidir” diyerek Türk Eczacılık Tarihi Toplantılarının sembolü yaptığı kaplumbağa, zamanla Afife Hoca’nın odasını dolduran dev bir koleksiyona dönüştü. Dostlarının ve öğrencilerinin dünyanın dört bir yanından getirdiği yüzlerce kaplumbağa ve mantar biblosu, onun odasını fakültenin en sıcak durağı yaptı. Ve emekli olurken o çok sevdiği kaplumbağalarını tek başına eve götürmedi; öğrencilerini odasına çağırıp büyük bir kısmını onlara kendi elleriyle hatıra olarak dağıttı.


2015 yılında İstanbul’da düzenlediği Uluslararası Eczacılık Tarihi Kongresi ise hem bilimsel düzeyiyle hem de tatlı bir kriz yönetimiyle hafızalara kazındı. Kongrenin açılış konferansını vermek üzere davet ettiği Prof. Dr. İlber Ortaylı, trafik yüzünden gecikince — ve kendisini almaya şoför yerine asistan öğrenciler gönderilince — arabadan ateş püskürerek inmişti. Asistanların “Hocam çok sinirlendi, kızgın geliyor!” mesajını alan Afife Hoca, salonda oturan Paris yıllarından can dostu — ve İlber Hoca’nın eski arkadaşı — Michèle Nicolas’yı sırtından tuttuğu gibi kapıya gönderdi: “Çabuk dışarı çık, İlber Hoca’yı sen karşıla!” Arabadan sinirle inen İlber Ortaylı, karşısında Michèle’i görünce yelkenleri suya indirdi ve içeride herkesi kendine hayran bırakan doğaçlama bir İngilizce konferans verdi.


Ve takvimler 14 Mayıs 2019’u gösterdiğinde… O gün hem Türk Eczacılık Günü’ydü hem de Afife Hoca’nın İstanbul Üniversitesi’nde emekli olmadan önceki son Eczacılık Tarihi dersi. O son derse yalnız girmedi. Tam elli yıl önce önlüklerine kalpler boyayarak Türkiye’de ilk Eczacılık Günü’nü kutlayan 1968 mezunlarından — genç yaşta kaybettiği ağabeyinin yakın arkadaşları Ecz. Azmi Kerman ve Ecz. Şerif Boyacı’nın da aralarında bulunduğu — yirmi beş kişiyi amfiye davet etti. Dördüncü sınıf öğrencilerine Eczacılık Günü’nün nasıl doğduğunu, bu günün ilk kez kutlanmasını sağlayan Ecz. Azmi Kerman ve Ecz. Şerif Boyacı ile birlikte anlattı; katılanların her birine 50. yıl belgelerini takdim etti ve rahmetli ağabeyi adına hazırlanan 50. yıl belgesini de onun yakın arkadaşlarına kendi elleriyle verdi. Çocukluğunda ağabeyinin kalpli beyaz önlüğüne bakarak başlayan yolculuk, yarım asır sonra aynı amfide muazzam bir vefa halkasıyla tamamlanmıştı.


“Yarım Doktor Değil, Tam Bir Eczacı!”


Mesleğine yöneltilen “diplomalı bakkal” ya da “yarım doktor” gibi sığ yaklaşımlara karşı her zaman hem esprili hem de tavizsiz bir duruş sergiledi. Konuşmalarında “Bize hep sorarlar, doktor yazısını okumak için özel bir ders mi alıyorsunuz diye… ‘Yarım doktor sayılırsın’ diyenlere ‘Hayır, ben tam bir eczacıyım!’ demekten bıkmış kişilerizdir ama aslında eczacı, ilacın üretiminden hastaya sunulmasına kadar her aşamada görev alan bir sağlık danışmanıdır” diyerek genç meslektaşlarına meslek onurunu aşıladı.


1 Ocak 2020’de İstanbul Üniversitesi’nden emekli olduğunda — ve ardından dönemin Eczacılık Fakültesi Dekanı’na “Eczacılık Tarihi dersini verecek hoca kalmadı, sizi elbette zor durumda bırakmam” diyerek bir süre daha İstanbul Üniversitesi’nin Türkçe ve İngilizce programlarında öğrencileriyle buluşmaya devam ettiğinde — temposundan hiçbir şey kaybetmedi. Kırk yılı aşkın süredir anlattığı bir dersin amfisine girmeden hemen önce bile “Acaba son birkaç günde yeni bir makale yayımlandı mı, bir şey değişti mi?” diye literatürü kontrol edecek kadar işine titizdi.


Edebiyat ise onun en büyük dinlenme limanıydı. Zehirli bitkilerin ve alkaloitlerin gizemli dünyasını araştıran bir bilim insanı olarak, kendisi de bir dönem eczacılık yapmış ve romanlarında zehirleri ustalıkla kullanmış olan Agatha Christie’ye bayılıyor; sıkı bir polisiye roman takipçisi olarak ipuçlarının peşinden gitmeyi çok seviyordu. Fonda çok sevdiği bir Édith Piaf veya Yves Montand şarkısı çalarken, bir yandan polisiye romanlarını, diğer yandan Azra Erhat ve Halikarnas Balıkçısı’ndan Şakir Paşa Ailesi’ne uzanan biyografileri bir solukta okuyordu.


Çünkü o, tıbbi çikolataların tarihini anlattığı Tüm Dertlerin İlacı Çikolata’dan Tıp ve Eczacılık Sembolü Yılan’a, Türk Eczacıları Birliği’nin yarım asırlık tarihini belgelediği Bir Kurumun Öyküsü’nden Bitkiden İlaca: Hepsinin Bir Öyküsü Var’a kadar bütün eserlerini yaz tatillerinde, plaj şemsiyesinin altında kucağında defterlerle yazacak kadar okumaya ve üretmeye âşık bir insandı. Hatta öğrencileri ona “Hocam, çalışırken zinde kalmak için ne içiyorsunuz?” diye sorduğunda, kahve yerine kaynar suda saf kakao eritip içtiğini ve yanında bitter çikolata yediğini söyler; “Bitter çikolata yiyin, beyniniz daha iyi çalışır!” diye espri yapardı.


Türk Eczacıları Birliği’nin 50. yılı için hazırladığı 4,5 kiloluk dev Bir Kurumun Öyküsü kitabının yazılışı da tam onun merakını anlatan tatlı bir tesadüftü: 2006 yılında sadece merakından dönemin TEB Başkanı Ecz. Mehmet Domaç’ı arayıp “50. yıl için nasıl bir kitap hazırlıyorsunuz?” diye sormuş, telefondan “Hocam sen sordun, sen hazırlayacaksın!” yanıtını almıştı! TEB’in bodrum katındaki arşivini su bastığı için kırk yedi eczacı odasından ve TBMM tutanaklarından iğneyle kuyu kazar gibi belgeleri toplayıp o dev eseri tek başına yazdı. Kitap basıldığında adı dış kapak yerine iç kapağa yazılınca, onun tarih tutkusunu bilen pek çok dostu “Afife, sen tarihe meraklısın, bak TEB böyle bir kitap çıkarmış, gördün mü?” diye kendi yazdığı kitabı ona tavsiye edecek; o da her seferinde gülerek “İç kapağını aç da bak bakalım kim yazmış!” diyecekti.


“İlgimi çeken alanlarda çok okuyorum ve araştırıyorum; bu bilgi birikimini mezara götürecek değilim, o nedenle kitap yazmaya gayret ediyorum” diyen Prof. Dr. Afife Mat, mesleğe yeni adım atan gençlere hep Mark Twain’in şu sözünü fısıldıyor: “Başarının sırrı, işinizi eğlenceniz yapmaktır.”


Bugün onun adına baktığımızda; yalnızca Fransız Milli Eczacılık Akademisi’ne seçilen, Alman Eczacılık Tarihi Birliği’nin ünlü Schelenz Madalyası’nı ve Altın Havan ödüllerini kucaklayan büyük bir bilim insanını görmüyoruz. Ecz. Şekip Öztürk’ün eczanesindeki o mavi porselen kavanoza sevgiyle bakan genç stajyeri, Depremde dağılmasın diye müzenin anahtarını on bir yıl kalbinin üzerinde taşıyan vefalı evladı, Dersini Monet’nin çiçekleriyle açıp öğrencisinin saçını bir anne şefkatiyle okşayan o güzel insanı görüyoruz. İyi ki o on beş günün sonunda Matematik Bölümü’nden Eczacılık koridorlarına yürüdünüz; iyi ki bizim hocamız oldunuz Afife Hocam…


Kaleminden Dökülen Seçme Eserler

  1. Türkiye’de Mantar Zehirlenmeleri ve Zehirli Mantarlar (TÜBİTAK, 1998 / Nobel Tıp, 2000)

  2. Bir Kurumun Öyküsü: Türk Eczacıları Birliği 1956–2006 (TEB 50. Yıl Yayını, 2007)

  3. Tıp ve Eczacılık Sembolü Yılan (Pharmavision Kültür Yayınları, 2008)

  4. Bitkiden İlaca: Hepsinin Bir Öyküsü Var (Pharmavision Kültür Yayınları, 2010)

  5. Tüm Dertlerin İlacı Çikolata (Pharmavision Kültür Yayınları, 2014)

  6. Makro Mantar Zehirlenmeleri (Jilber Barutçiyan ile birlikte, Aralık 2024)

  7. Tarihin Tanığı: Türk Eczacılık Tarihi İhtisas Müzesi (Aralık 2024)



Hazırlayanlar

Doç. Dr. Esra EROĞLU ÖZKAN

Dr. Öğr. Ü. Ömerül Faruk TAVLI 




bottom of page