Menenjit: Hızlı İlerleyen, Erken Fark Edildiğinde Önlenebilen Bir Hastalık

DÜNYA SAĞLIK ÖRGÜTÜ’NÜN 2030 YILI HEDEFLERİ KAPSAMINDA HAZIRLANAN KÜRESEL YOL HARİTASI “MENENJİTTEN ARINMIŞ BİR DÜNYA” VİZYONUNU TEMEL ALIYOR BU DOĞRULTUDA BAKTERİYEL MENENJİT SALGINLARININ ORTADAN KALDIRILMASI AŞIYLA ÖNLENEBİLİR MENENJİT VAKALARININ YÜZDE 50 AZALTILMASI MENENJİTE BAĞLI ÖLÜMLERİN YÜZDE 70 ORANINDA DÜŞÜRÜLMESİ AMAÇLANIYOR

Menenjit, merkezi sinir sistemini koruyan, beyin ve omuriliği çevreleyen zarların iltihaplanmasıyla ortaya çıkan ciddi bir hastalıktır. Son yıllarda önemli ilerlemeler sağlanmış olsa da menenjit, hala yüksek ölüm oranına sahip, salgınlara yol açabilen, sağlık sistemleri, ekonomiler ve toplumlar için ciddi yük oluşturan bir hastalık olmaya devam etmektedir. 2019 verilerine göre yaklaşık 250.000 ölüm, hastaların yüzde 20’sinde kalıcı sekeller, bireyler, aileler ve toplumlar üzerinde duygusal, sosyal ve ekonomik yük oluşturmaktadır.

Dünya Sağlık Örgütü tarafından 2030 hedefleri kapsamında hazırlanan küresel yol haritası, “Menenjitten arınmış bir dünya” vizyonunu temel almaktadır. Bu kapsamda; bakteriyel menenjit salgınlarının ortadan kaldırılması, aşıyla önlenebilir menenjit vakalarının yüzde 50 azaltılması, menenjite bağlı ölümlerin yüzde 70 oranında düşürülmesi, hastalığa bağlı kalıcı sağlık sorunlarının azaltılması ve toplumun yaşam kalitesinin artırılması amaçlanmaktadır.

Menenjit Nasıl Bulaşır?

Hastalığa yol açan başlıca etkenlerden biri olan meningokok bakterilerinin tek doğal kaynağı insandır. Bulaşma, enfekte kişilerin öksürmesi, hapşırması veya konuşması sırasında havaya saçılan damlacıkların solunmasıyla ya da öpüşmek, aynı bardak ile çatal-kaşığı kullanmak gibi doğrudan temaslarla gerçekleşir. Hastalığın yayılmasındaki en büyük tehlikelerden biri, toplumun yaklaşık yüzde 5-10’unun bu bakteriyi burun ve boğazlarında hiçbir hastalık belirtisi göstermeden taşıyor olmasıdır. Bu sağlıklı taşıyıcılar, hastalığı farkında olmadan çevrelerindeki hassas kişilere bulaştırabilirler. Özellikle yakın temasın yoğun olduğu kalabalık ortamlar bulaşma riskini önemli ölçüde artırır: öğrenci yurtları, askeri kışlalar, kreş ve okul gibi kalabalık alanlar, uzun süre yakın temasın olduğu yaşam alanları vb. Ayrıca aktif veya pasif sigara dumanına maruz kalmak, solunum yollarının savunma mekanizmasını zayıflatarak bakterinin vücuda yerleşmesini kolaylaştırmaktadır.

Hayati Belirtiler: Nelere Dikkat Edilmeli?

Belirtiler Grip ile Karışabilir

Menenjit başlangıçta grip benzeri belirtilerle ortaya çıkabilir. Bu nedenle erken dönemde fark edilmesi bazen zor olabilir. En sık görülen belirtiler şunlardır:

•Yüksek ateş

• Şiddetli baş ağrısı

• Ense sertliği

• Bulantı ve kusma

• Halsizlik

• Işığa bakamama (fotofobi)

• Bilinç bulanıklığı

• Uykuya eğilim

Bazı hastalarda ciltte morumsu veya kırmızı döküntüler görülebilir. Özellikle üzerine bastırıldığında rengi solmayan döküntüler önemli bir uyarı işaretidir.

Bebeklerde ve yenidoğanlarda ise bu klasik belirtilerin fark edilmesi çok zordur. Bu yaş grubunda belirtiler daha çok; kafatasının üst kısmındaki yumuşak bölgede (bıngıldak) dışa doğru şişkinlik veya bombelik, fışkırır tarzda kusma, sürekli huzursuzluk ve beslenmeyi reddetme şeklinde kendini gösterir. Henüz üç aydan küçük bebeklerde ateşin 38°C’nin üzerine çıkması veya vücudun dokunulduğunda anormal derecede soğuk hissedilmesi bir sağlık kurumuna acilen başvurmayı gerektirir.

“Ense Sertliği” Önemli Bir Uyarıdır

Menenjitte en dikkat edilmesi gereken belirtilerden biri ense sertliğidir.

Kişi başını öne eğmekte zorlanıyorsa ve bu durum ateşle birlikte seyrediyorsa zaman kaybetmeden en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Kimler Daha Fazla Risk Altında?

Menenjit her yaşta ve herkeste görülebilir ancak bazı gruplarda risk daha yüksektir:

• Bağışıklık sistemi henüz tam olarak gelişmemiş olan 1 yaş altı bebekler

• Bakteriyi taşıma ve başkalarına yayma olasılığı fizyolojik olarak en yüksek olan 16-23 yaş arası gençler ve ergenler

• Bağışıklık sistemi hücresel düzeyde yaşlanmaya bağlı olarak zayıflayan 65 yaş ve üzeri bireyler

• Dalağı alınmış olanlar (aspleni), HIV hastaları, kompleman eksikliği bulunanlar ve bağışıklığı baskılayan kanser vb. tedaviler gören kişiler

• Sigara kullananlar

• Kalabalık ortamlarda yaşayan kişiler

• Hac ve Umre gibi toplu seyahatlere katılanlar

• Öğrenci yurtlarında, kışlalarda kalan gençler

Menenjit Tedavi Edilebilir mi?

Evet. Ancak burada en önemli nokta erken tanıdır. Bakteriyel menenjit hızlı ilerlediği için tedaviye mümkün olan en kısa sürede başlanmalıdır. Gecikme durumunda işitme kaybı, nöbet, öğrenme güçlüğü, denge problemleri ve bazı ağır vakalarda uzuv kaybı gibi kalıcı sorunlar gelişebilir. Bu nedenle belirtilerin hafife alınmaması gerekir.

Korunmanın En Güçlü Yolu: Aşılama

Menenjit hastalığı ve salgınlardan korunmanın birincil ve tartışmasız en etkili yolu aşılanmaktır. Menenjite karşı korunmada tek bir aşı yoktur. Farklı etkenlere karşı geliştirilen aşılar birlikte kullanılarak geniş bir koruma sağlanır. T.C. Sağlık Bakanlığı rutin aşı takviminde yer alan ve menenjitin önemli etkenlerine karşı koruma sağlayan aşılar şunlardır:

● Pnömokok aşısı (KPA) Streptococcus pneumoniae kaynaklı menenjit ve pnömokok bakterilerinin neden olduğu ciddi enfeksiyonlara karşı koruma sağlar.

● Karma aşı (DaBT-İPA-Hib-Hep B) içerisinde yer alan Hib bileşeni, Haemophilusinfluenzae tip b kaynaklı menenjitin önlenmesinde kritik bir rol oynar.

● KKK ve suçiçeği aşıları; kızamık, kabakulak, kızamıkçık ve Varicella Zoster Virüsü’ne karşı koruma sağlayarak, özellikle kabakulak virüsünün neden olabildiği aseptik (viral) menenjit başta olmak üzere, kızamık ve suçiçeği enfeksiyonlarının nadir de olsa gelişebilen menenjit ve ensefalit komplikasyonlarından korunmada rol oynar.

Ancak hastalığın en hızlı ilerleyen ve doğrudan salgınlara yol açan asıl etkeni olan Meningokok bakterilerine karşı geliştirilen özel aşılar (MenACWY ve MenB aşıları), ülkemizde henüz rutin aşı takviminde ve geri ödeme kapsamında yer almamaktadır. Özel olarak risk altındaki gruplara veya isteğe bağlı olarak uygulanmaktadır. Uzmanlar, geniş kapsamlı bir koruma sağlanabilmesi için içeriğinde A, C, W, Y ve B serogruplarını barındıran farklı meningokok aşılarının bir arada uygulanmasını önermektedir.

Bu aşılar özellikle:

• Bebeklerde

• Ergenlerde

• Risk grubundaki bireylerde

• Kalabalık yaşam alanlarında kalan kişilerde

• Yurt dışı seyahati planlayanlarda doktor önerisiyle değerlendirilebilir.

Herhangi bir tıbbi veya çevresel risk grubunda yer almayan sağlıklı çocuklar ve yetişkinler de enfeksiyondan korunmak amacıyla bu aşıları kendi tercihleriyle yaptırabilmektedir. Menenjit vakaları ve salgınları uygun bağışıklama ile önlenebilir tablolardır. Her bireyin yaş grubuna ve risk statüsüne uygun aşı takviminin belirlenmesi için sağlık profesyonellerine (hekim veya eczacı) danışılması büyük önem taşımaktadır.

Günlük Hayatta Alınabilecek Basit Önlemler

Menenjit riskini azaltmak için şu önlemler önemlidir:

• Elleri sık sık yıkamak

• Bardak, çatal-kaşık gibi kişisel eşyaları paylaşmamak

• Kapalı ve kalabalık alanları iyi havalandırmak

• Sigara ve sigara dumanından uzak durmak

• Hastalık belirtileri olan kişilerle yakın temastan kaçınmak

• Aşı takibini aksatmamak

Sonuç

Menenjit nadir görülen ama ciddi sonuçlar doğurabilen bir hastalıktır. Erken farkındalık hayat kurtarır. Eczacınız, menenjit ve aşılar konusunda doğru ve güvenilir bilgiye ulaşmada size en yakın sağlık danışmanıdır.